ÇEK ŞİKAYETİ

Çekin Unsurları ve Geçerlilik Şartları Nelerdir?

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu Madde 780/1 hükmü uyarınca çek;

"a) Senet metninde “çek” kelimesini ve eğer senet Türkçe’den başka bir dille yazılmış ise o dilde “çek” karşılığı olarak kullanılan kelimeyi, b) Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi için havaleyi, c) Ödeyecek kişinin, “muhatabın” ticaret unvanını, d) Ödeme yerini, e) Düzenlenme tarihini ve yerini, f) Düzenleyenin imzasını, g) (Ek: 15/7/2016-6728/70 md.) Banka tarafından verilen seri numarasını, h) (Ek: 15/7/2016-6728/70 md.) Karekodu, içerir."

6102 sayılı TTK Madde 781/1 uyarınca:

"780 inci maddede gösterilen unsurlardan birini içermeyen bir senet, ikinci, üçüncü ve dördüncü fıkralarda yazılı hâller dışında çek sayılmaz."

Türk Ticaret Kanunu ve Çek Kanunu metinlerinde çeke dair soyut bir tanım verilmemiş; bunun yerine senedin kambiyo senedi sayılabilmesi için bünyesinde barındırması gereken asgari geçerlilik unsurları sıralanmıştır. TTK m. 780/1 uyarınca bir belgenin çek niteliğini kazanabilmesi için;

• Senet metninde "çek" kelimesini (veya yabancı dildeki karşılığını),

• Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi için havaleyi,

• Ödeyecek kimsenin (muhatap bankanın) ticaret unvanını,

• Ödeme yerini,

• Düzenlenme tarihini ve düzenlenme yerini,

• Düzenleyenin (keşidecinin) ıslak veya güvenli elektronik imzasını,

• Banka tarafından basılan seri numarasını ve karekodu ihtiva etmesi zorunludur.

TTK m. 781/1 hükmü gereğince, anılan unsurlardan birini barındırmayan senet çek vasfını kazanamaz; kambiyo senetlerine mahsus takip veya Çek Kanunu m. 5 kapsamındaki cezai yaptırımların konusunu oluşturamaz.

Yasal İbraz Süreleri

6102 sayılı TTK Madde 796 hükmüne göre ibraz süreleri şu şekildedir:

"(1) Bir çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün; düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde muhataba ibraz edilmelidir. (2) Ödeneceği ülkeden başka bir ülkede düzenlenen çek, düzenlenme yeri ile ödeme yeri aynı kıtada ise bir ay ve ayrı kıtalarda ise üç ay içinde muhataba ibraz edilmelidir. Bu bakımdan, bir Avrupa ülkesinde düzenlenip de Akdenize sahili bulunan bir ülkede ödenecek olan ve aynı şekilde Akdenize sahili olan bir ülkede düzenlenip bir Avrupa ülkesinde ödenmesi gereken çekler aynı kıtada düzenlenmiş ve ödenmesi şart kılınmış sayılır. (3) Birinci ve ikinci fıkralarda yazılı süreler, çekte yazılı olan düzenlenme tarihinin ertesi günü başlar."

Çekin bir ödeme vasıtası olması, görüldüğünde ödenmesini zorunlu kılar. İbraz süreleri keşide tarihi esas alınarak belirlenir:

• Keşide edildiği yerde ödenecek çeklerde: 10 gün,

• Keşide edildiği yerden farklı bir yerde ödenecek çeklerde: 1 ay,

• Ödeneceği ülkeden başka bir ülkede düzenlenen çeklerde (aynı kıtada veya Akdeniz havzasında): 1 ay,

• Farklı kıtalarda düzenlenen ve ödenecek çeklerde: 3 ay.

Sürelerin hesabında çekte yazılı düzenleme gününün ertesi günü ilk gün olarak kabul edilir (TTK m. 796/3).

Çekin Karşılıksız Kalması, Cezai Yaptırımlar ve Yargılama Usulü

Karşılıksızdır İşlemi

5941 sayılı Çek Kanunu Madde 3/4 gereğince:

"Hamilin talepte bulunması hâlinde, karşılıksızdır işlemi; çekin arka yüzüne tahsil için bankaya ibraz edildiği tarih, hesap durumu, bankanın yükümlülüğü çerçevesinde ödediği miktar ve ibraz eden gerçek kişinin adı ve soyadı yazılmak, bu kişinin tüzel kişi adına bedeli tahsil etmesi hâlinde bu husus belirtilmek ve bu kişi ile birlikte banka yetkilisi tarafından imzalanmak suretiyle yapılır. Banka tarafından ödenen miktar düşüldükten sonra karşılıksız kalan tutar açıkça belirtilir. Hamilin imzalamaktan kaçınması hâlinde, karşılıksızdır işlemi yapılmaz."

Hamilin yasal süresi içinde ibraz ettiği çekin karşılığının bulunmaması halinde, banka tarafından çekin arkasına ibraz tarihi, hesap durumu, bankanın kanuni ödeme yükümlülüğü tutarı, ibraz eden şahsın kimlik bilgileri yazılır; banka yetkilisi ve ibraz eden tarafından müştereken imzalanır. Bankanın kanunen ödemekle yükümlü olduğu miktar düşüldükten sonra bakiye kalan miktar "karşılıksız kalan tutar" olarak somutlaştırılır.

Cezai Sorumluluk, Güvenlik Tedbirleri ve Görevli/Yetkili Mahkeme

5941 sayılı Çek Kanunu Madde 5/1 uyarınca:

"Üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibrazında, çekle ilgili olarak “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine, her bir çekle ilgili olarak, binbeşyüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur. Ancak, hükmedilecek adli para cezası; çek bedelinin karşılıksız kalan miktarı, (…az olamaz. Mahkeme ayrıca, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına; bu yasağın bulunması hâlinde, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının devamına hükmeder. Yargılama sırasında da resen mahkeme tarafından koruma tedbiri olarak çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verilir. Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı, çek hesabı sahibi gerçek veya tüzel kişi, bu tüzel kişi adına çek keşide edenler ve karşılıksız çekin bir sermaye şirketi adına düzenlenmesi durumunda ayrıca yönetim organı ile ticaret siciline tescil edilen şirket yetkilileri hakkında uygulanır. Koruma tedbiri olarak verilen çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararlarına karşı yapılan itirazlar bakımından 9/6/1932 tarihli ve 2004 sayılı İcra ve İflas Kanununun 353 üncü maddesinin birinci fıkrası hükmü uygulanır. Bu suçtan dolayı açılan davalar icra mahkemesinde görülür ve İcra ve İflas Kanununun 347, 349, 350, 351, 352 ve 353 üncü maddelerinde düzenlenen yargılama usulüne ilişkin hükümler uygulanır. Bu davalar çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği veya çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer ya da hesap sahibinin yahut şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesinde görülür"

5941 sayılı Çek Kanunu Madde 5/2 uyarınca karşılığı hesapta bulundurma yükümlülüğü:

"Birinci fıkra hükmüne göre çek karşılığını ilgili banka hesabında bulundurmakla yükümlü olan kişi, çek hesabı sahibidir. Çek hesabı sahibinin tüzel kişi olması hâlinde, bu tüzel kişinin mali işlerini yürütmekle görevlendirilen yönetim organının üyesi, böyle bir belirleme yapılmamışsa yönetim organını oluşturan gerçek kişi veya kişiler, çek karşılığını ilgili banka hesabında bulundurmakla yükümlüdür."

Birinci fıkra uyarınca verilen adli para cezalarının ödenmemesi durumunda, bu ceza, 13/12/2004 tarihli ve 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanunun 106 ncı maddesinin üçüncü fıkrasında yer alan kamuya yararlı bir işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilir.

5941 sayılı Çek Kanunu Madde 5/10 uyarınca bu suç bakımından ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) hükümleri uygulanamaz.

Şikâyet Süresi

5941 sayılı Çek Kanunu'nun 5. maddesi yollamasıyla 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu Madde 347 hükmü uygulanır:

"Bu Bapta yer alan fiillerden dolayı şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her halde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer."

Etkin Pişmanlık ve Şikâyetten Vazgeçme

5941 sayılı Çek Kanunu Madde 6/1 ve 6/2 hükümleri uyarınca:

"(1) Karşılıksız kalan çek bedelinin, çekin üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanunî ibraz tarihinden itibaren işleyecek 3095 sayılı Kanuna göre ticarî işlerde temerrüt faiz oranı üzerinden hesaplanacak faizi ile birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında, a) Yargılama aşamasında mahkeme tarafından davanın düşmesine, b) Mahkûmiyet hükmünün kesinleşmesinden sonra mahkeme tarafından hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına, karar verilir. Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının kaldırıldığı, MERSİS ile Risk Merkezine 5 inci maddenin sekizinci fıkrasındaki usullere göre bildirilir ve ilan olunur. (2) Şikâyetten vazgeçme hâlinde de birinci fıkra hükmü uygulanır."

Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

• Zorunlu Unsurlar ve İbraz: Çekin zorunlu şekil unsurlarını taşıması ve TTK m. 796'da düzenlenen yasal ibraz süresi içerisinde muhatap bankaya ibraz edilmiş olması cezai ve hukuki takip için ön şarttır.

• Hak Düşürücü Şikâyet Süresi: Şikâyet, fiilin öğrenildiği tarihten (genellikle karşılıksızdır işleminin yapıldığı/öğrenildiği tarih) itibaren üç ay ve her hâlde ibraz tarihinden itibaren bir yıl içerisinde doğrudan yetkili İcra Mahkemesine yapılmalıdır.

• Yetki Kriterleri: İcra mahkemesinin yetkisi belirlenirken; çekin ibraz edildiği yer, çek hesabının bulunduğu banka şubesinin yeri, hesap sahibinin yerleşim yeri veya şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesi tercih edilebilir.

• Adli Para Cezasının Alt Sınırı: Mahkemece verilecek adli para cezası gün karşılığı takdir edilirken alt sınır, çekin karşılıksız kalan miktarından az olamaz.

• Düşme ve Hükmün Ortadan Kalkması: Karşılıksız kalan çek bedelinin ticari temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödenmesi veya hamilin feragati hâlinde yargılama aşamasında davanın düşmesine, kesinleşme sonrasında ise hükmün tüm sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir.